'Het voordeel van een boek lezen op de plek waar het speelt is dat het een driedimensionale impact op je maakt door de beelden, geluiden en geuren die je niet echt in het geschreven woord kunt vatten.'
Richard E. Grant in programma De wereld rond met boeken
"Dat brengt een prijs met zich mee aan verminderde welvaart, vrede, en zelfbeschikking die niemand bereid zal zijn om te betalen, maar die straks wel geïnd wordt."
Remco Breuker en Casper Wits
Katrin heeft de DDR-tijd echt wel meegemaakt en weet dus waarover ze het heeft. Er was veel meer saamhorigheid in Neuhof. Nu komen er de mensen uit Hamburg wonen en is het ieder voor zich. Lekker goedkoop en rustig voor hen. Ze hebben alleen geen idee wat een varken is. De kinderen zien ineens dat eieren uit kippen komen. Verder zitten ze de hele tijd op hun mobiel. Goed, voor zoon Max is het niet echt leuk in dit gehucht. Iedereen op vakantie, en sowieso zijn de andere kinderen een paar jaar jonger en niks voor hem. Dan is het ook nog eens scheisswetter. Hij is vriendelijk, maar verder, ach, een jongen hè. Hij rijdt rondjes op de grasmaaier en brengt Katrin met de rolstoel (multiple sclerose), en rijdt zelfs in de Cadillac. Op het erf natuurlijk, twaalf jaar is hij. Gaat naar het gymnasium eindelijk, verderop in Wittenburg. Over twee weken zegt hij. Nee, zegt Katrin, pas over drieënhalve week. Hoe dan ook hoe sneller hoe beter. Af en toe scheuren de auto's hier over de weg. Ze had graag die maximumsnelheid gezien die ze in de andere dorpen hebben, dertig per uur. Tja, dat zijn mensen met geld en meer invloed in de gemeente. Er zijn ook nog dorpjes waar ze de auto's vragen om vrijwillig dertig te rijden. Hier in Neuhof is het helaas gewoon nog vijftig. Man en dochter zijn naar Canada, dochter had er een half jaar op school gezeten voor een uitwisselingsprogramma. Nu kon ze haar vader alles laten zien wat ze had meegemaakt. Ze gaat nu Abitur doen en daarna geschiedenis en archeologie, waarschijnlijk in Bonn. Ze gaat echt de wereld in, alles wat Katrin nooit gekund heeft. Katrin is een hausscheisser.
Ik vraag nog naar Aktion Ungeziefer, de staatsoperatie van de jaren vijftig toen rond Zarrentin de mensen werden gedeporteerd naar gebieden ver van de grens, en de huizen in de Sperrzone met de grond gelijk werden gemaakt. Nee, dat was voor haar tijd allemaal. Neuhof was vroeger ook gewoon zoals nu. De bewoners werden zelfs gekoesterd door de regering. Die vond het prettig dat de streek bewoond bleef en deelde bananen en sinaasappels uit. Het onderwijs was ook veel beter. Overal hetzelfde, iedereen had dezelfde kansen. Nu leren ze in elk dorp weer andere dingen. Met potlood schrijven, dan weer met pen. Dan heb je meteen al achterstand als je naar de middelbare gaat. En dus die mobielen. Het gaat alleen maar achteruit. Ze hebben ons bedonderd toen, we hadden grote verwachtingen maar er komt niets van terecht.
De man kwam met zijn fiets achter ons staan. We keken naar een maquette van de tweede achterste Holstenpoort.
Weten jullie waar deze poort stond? Dáár. Ik kan jullie nog veel meer vertellen over Lübeck. Ik was hier vroeger stadsgids. Waar komen jullie vandaan? Ah, leuk, met jullie koning en koningin. Wij hadden hier vroeger Hitler, dat waren verschrikkelijke jaren. Ik ben geboren in 1937. In 1942 werd hier alles kapot gebombardeerd. We moesten naar de schuilkelder. Het was Palmpasen toen ze kwamen.
Jullie weten toch hoe het nu misgaat in Oekraïne? Daar gaat wel heel veel geld naartoe.
Die Poetin is eigenlijk ook een Hitler.
Als jullie iets willen weten, vraag maar.
Wat betekent eigenlijk Holsten?
Dat heeft te maken met de streek hier. Sleeswijk-Holstein. Holsten heeft te maken met hout.
Ah zo. Net als Holland, dat heeft ook met hout te maken.
Zo, ik wens jullie een prettige dag.
We vinden Lübeck een mooie stad. We hebben hier een paar mooie dagen gehad.
Als jullie iets willen weten over de stad, moeten jullie naar de VVV daarachter gaan.
Gisteren waren we hier naar een orgelconcert gegaan, in de Marienkirche.
Zo! Ik wens jullie een fijne dag.
'Het leerproces is de homeopathische toepassing van het Kwaad.'
Michel Serres in Muziek
Hoe oud was je toen je die droom had?
Zestien, of jonger. Misschien altijd al had ik die droom.
Het is bijna zo ver.
Eigenlijk, bedenk ik me nu, zit ik al jaren in deze situatie. Niet aan de Meezenbroekervijver, maar in een café. En ook vaak op mijn werk.
Al die jaren heb je ook aan filosofie gedaan. Gaf dat nog een nieuwe blik op je droom?
Wat me aansprak was een fantasie over de dood. De dood zelf maak je nooit mee, maar in je fantasie kan alles, natuurlijk. Je kunt dan op alles terugkijken.
Het lijkt erop dat alles door jouw fantasie mooi en vreedzaam wordt. Een verlangen om zonder pijn te leven, zonder lelijkheid.
Ja, zeker. Aan de ene kant wil je keuzes maken in het zicht van de dood, aan de andere kant wil je onnodige pijn vermijden.
Keuzes in het zicht van de dood. Mmm... Keuzes om de pijn te vermijden over dingen die fout zijn gegaan, zou je dat ook zo kunnen zeggen?
Ja, schaamte vermijden. Schaamte is iets lelijks. Maar schaamte brengt je ook weer dichter bij jezelf. Dat heeft toch ook weer iets moois.
De onderwijzer moest bij de verkiezingen in alle vroegte naar school om het lokaal open te maken waar gestemd werd. En 's avonds kwam hij weer even naar school om het lokaal te sluiten. Twee keer extra naar school. Tussendoor kwam het er niet van om zelf te stemmen.
Wij waren zijn biervrienden en leunden achterover, want wij hadden allemaal netjes gestemd. Waren er diepere achtergronden?
'Ja, kan zijn dat het te maken heeft met mijn neiging om de kinderen aan het woord te laten over bepaalde onderwerpen. Ik vind dan belangrijk dat ze elkaar laten uitpraten en de ander niet meteen al veroordelen. Ik vertel ook mijn eigen mening niet.'
It took the species millions of years to climb down of the trees, and only ten years more to jump into the fishbowl.
Richard Powers, Generosity
'Schrijven, spelen, beluisteren van muziek leidt tot niets. Begrijp dat of mis alles - zelfs alles binnen gehoorsafstand.'
John Cage, geciteerd door Richard Powers, in Orfeo
'Krijg ik al walgneigingen van al die duizenden en honderdduizenden publicaties, bij die van mezelf is die walging echt het gruwelijkst. Maar we ontsnappen niet aan de ijdelheid, de zucht naar roem, we gaan er met geheven hoofd in op alsof we niet zonder kunnen, in het volle besef dat deze manier van doen onvergeeflijk en pervers is.'
Thomas Bernhard, Beton
Het is een regenachtige middag in het voorjaar. We weten allemaal nog goed hoe het voelde in die corona. Als je ergens heen ging, voelde dat weer als een gebeurtenis. Nou goed, ik zit bij Kafka-kenner Fred van Hoorn. Hij vertelt me dat hij niet meer gewend is aan bezoek. Even tussendoor: hij was degene die me in mijn jeugd ooit had verteld over Kafka. Dat had hij van zijn leraar Duits. Kafka was iets heel speciaals, zoveel was duidelijk. Fred ging toen werken bij het radiostation van de Afcent bij Brunssum. Later, vele jaren later kwam ik Fred weer tegen. Bij toeval. Hij was de buurman van mijn nicht in Voerendaal, waar we altijd samenkwamen, eens per jaar, met mijn neven en nichten. Fred was verknocht aan fotografie, en mijn nicht trommelde hem op dat moment op voor de familiefoto. Zo ontstond het contact weer. Natuurlijk vertelde ik Fred over mijn Kafka-interesse en over Agamben. Fred kwam geïnteresseerd over. Maar uit zijn wat afstandelijke mail twee weken later maakte ik op dat hij weinig met filosofie had. En ook wilde hij niet als Kafka-kenner gezien worden, ondanks zijn lidmaatschap van de facebookgroep rond Kafka. Hij las Het slot, niet in het Duits, maar in die dikke gele uitgave van Querido. Alleen Het slot, verder niets. De verleiding is groot om Fred zelf te duiden in termen van die roman. Was Afcent niet het slot voor de jongens van Heerlen, wier culturele horizon in de VS lag, en waarmee we concreter kennismaakten via popmuziek, en anderen (niet wij zelf) via de heroïne die de Amerikanen in Heerlen introduceerden, de heroïne die ze uit Viëtnam hadden meegekregen? Het was eigenlijk, ook na al die boeken en verhalen, welbeschouwd allemaal vooral viavia. Wij groeiden op in de jaren zeventig, Fred en ik, en kenden dus vooral viavia die Californië-achtige sfeer van de sixties. Kortom, Fred, die me in contact bracht met Kafka, belichaamde voor mij een geämerikaniseerde Kafka avant la lettre. Hij was voor mij de K. die de grenzen overstak zonder op te houden een Heerlense jongen te zijn. Hij maakte de grenzen tot iets vaags, iets ruisachtigs. Toen ik mijn visie aan Fred voorlegde, haakte hij tot mijn verrassing meteen aan met het vertellen van een passage uit Het slot. Ik was die passage vergeten, maar toen hij me die navertelde, ging ik hem weer opnieuw lezen. Graag maak ik u deelgenoot van deze passage. Maar, met de woorden van K. zelf, in een andere passage uit Het slot, zou ik willen zeggen: de duiding ervan laat ik aan u.
'Uit de hoorschelp kwam een zoemen zoals K. tot nu toe bij het telefoneren nog nooit gehoord had. Het was alsof zich uit het zoemen van talloze kinderstemmen - doch ook dit was geen zoemen, maar het zingen van verre, heel verre stemmen - alsof zich uit dit zoemen op een gewoonweg onmogelijke manier één enkele, hoge, maar krachtige stem vormde, die het oor trof, op een manier, alsof zij dieper wenste binnen te dringen dan alleen maar in het armzalige gehoor. K. luisterde zonder te telefoneren, zijn linkerarm had hij op de lessenaar onder de telefoon gezet en zo luisterde hij.'
Als hij me weer belt, weet hij precies wat hij kan verwachten. Dan dien ik vanavond weer een lijst met kamervragen in.
Het echte raadsel is: waarom zegt iedereen dat hij in Zutphen wil wonen, maar doet het niet?
